Ik volgde het rondetafelgesprek ‘Staat van de rechtsstaat: algemeen’ op woensdag 3 juni in de Tweede Kamer. Via External link: Debat Direct kunt u terugkijken (dat kan ook op dubbele snelheid – dan is de vertoning minder erg!)
Opvallend: er waren maar 5 Kamerleden aanwezig van de vaste kamercommissie voor justitie en veiligheid, die het gesprek had aangevraagd en gasten had uitgenodigd. De commissie heeft 34 leden. De 5 die het de moeite waard vonden om te komen waren – even van links neer rechts: Fatihya Abdi (PRO), Sarah El Boujdaini (D66), Thijs van den Brink (CDA), Ranjith Clemminck (JA21), Gideon van Meijeren (FVD) en Ulysse Ellian (VVD).
Ik zet Ulysse, de zoon van @AshfinEllian op extreemrechts – want zijn uitingen in verhouding met zijn achtergrond maakt zichtbaar hoe diep de verwarring over de rechtsstaat inmiddels in het parlement is doorgedrongen. Hij is de zoon van Afshin Ellian, zelf jurist en vluchteling. Maar ook lid van de ‘de rechtse hoek’ van Leidse rechtenfacultiet, met @AndreasKinneging en @PaulCliteur. Zij vormen het ideologische referentiepunt voor radicaal rechts in Nederland, en hebben onder andere Thierry Baudet, @GideonvanMeijeren, @FrederikJansen, @EvaVlaardingerbroek, Sid Lukkassen en dus ook Ulysse Ellian als studenten gehad. Ze staan bekend om hun sterk antimigratie narratief, hun cultuurstrijd tegen “woke”, feminisme en diversiteit, en een visie op de rechtsstaat die vooral draait om orde, veiligheid en nationale homogeniteit.
Ook wantrouwen ze de rechterlijke macht en academische elites. Of dat genoeg is om te verklaren waarom Ulysse Ellian zo hard pleit voor terugkeer van Afghaanse vluchtelingen (zijn moeder is Afghaans) is voor mij net zo’n raadsel als wat zijn politieke leider Dilan Yesilgöz – Zegerius Yesilguz beweegt. Haar ouders waren actief voor vluchtelingen en mensenrechten…wat heeft haar zo hard gemaakt?
De rechtse kamerleden gaven glashelder blijk van een minimalistische, instrumentele opvatting van de rechtsstaat: wetten zijn veranderbaar, dus alles wat een meerderheid wil, kan rechtsstatelijk worden gemaakt. Kamerleden zijn in deze rechtse ogen in elk geval niet langer hoeders van de rechtsstaat, maar deelnemers aan een spel waarin instituties worden weggezet als obstakels.
Wat in het gesprek ontbrak, was het besef op rechts dat de rechtsstaat grenzen stelt aan politieke macht, en juist ook aan de macht van gekozen politici. De irritatie over rechterlijke toetsing, het ongemak bij onafhankelijke controle, het onvermogen om te accepteren dat de Kamer zelf onderwerp van onderzoek kan zijn: het zijn symptomen van een parlement dat zichzelf boven de spelregels plaatst. De kamerleden van ‘links’ lieten dit helaas onweersproken. Het rondetafelgesprek toonde het gevaar dat de strijd om de democratie in het parlement verloren kan worden wanneer de kwaliteit van de vertegenwoordiging afbrokkelt en wanneer politici weigeren hun eigen rol in het systeem te erkennen. Wat dreigt, is een parlement dat zichzelf niet meer laat controleren, en daarmee precies datgene ondermijnt wat het zou moeten beschermen. Twee gevaren leken me duidelijk: dat extreemrechts wordt ingehaald door de VVD, en dat ook zogenaamd meer gematigde partijen zoals het CDA (bij monde van @tijsvandenbrink) niet zien hoe de erosie van de rechtsstaat niet alleen komt van partijen die haar openlijk verwerpen, maar ook van politici die haar reduceren tot een set regels die naar politieke opportuniteit kunnen worden herschreven. De rechtsstaat wordt dan niet langer verdedigd, maar geherinterpreteerd — tot hij leeg genoeg is om alles te legitimeren wat men wil. Dat is misschien wel het grootste gevaar dat in het gesprek zichtbaar werd: niet de aanval van buitenaf, maar de uitholling van binnenuit.
- Het rondetafelgesprek ‘Staat van de rechtsstaat: ruimte voor het maatschappelijk middenveld’ is op donderdag 4 juni van 14.30 tot 15.30 uur in de Klompézaal. Via External link:Debat Direct kunt u live meekijken en later terugkijken.
- Het rondetafelgesprek ‘Staat van de rechtsstaat: toegang tot recht’ is op donderdag 4 juni van 15.30 tot 16.30 uur in de Klompézaal. Via External link:Debat Direct kunt u live meekijken en later terugkijken.